Kanada Lise Diplomasi
Kanada’daki bir lisede müdürlük yaptığımdan, bu konuya açıklık getirmek istedim. İlk söylenmesi gereken şey, aslında “Kanada Lise Diplomasi” diye bir şeyin olmadığı. Kanada’da eğitim federal seviyede değil eyaletler seviyesinde yönetilir. Her eyaletin bir eğitim bakanlığı vardır ve her eyalet kendi lise diplomasını verir. Yani aslında “Kanada Lise Diplomasi” teknik olarak yanlış bir terimdir. Diplomalar eyaletin adı ile anılır—mesela Alberta lise diplomasi, Quebec lise diplomasi veya Ontario lise diplomasi.
Eyaletler
Önce eyaletler hakkında genel bilgiler içeren şu tabloya göz atalım. Kanada’da 10 eyalet ve 3 kuzey bölgesi bulunur. Bu 3 kuzey bölgesinde toplam nüfus sadece 120,000’dir ve sadece (öğrenci sayısı 1000 civarında olan) bir üniversite bulunmaktadır. Dolayısıyla aşağıdaki tabloya sadece eyaletleri aldık.
(**Nüfus: **https://worldpopulationreview.com/canadian-provinces,
**Üniversite verileri: **https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_universities_in_Canada)
Görüldüğü gibi üniversite öğrencilerinin neredeyse yarısı, nüfusu en yüksek olan Ontario eyaletinde bulunuyor.
Hangi eyaletin diplomasi makbul?
Eyaletler arasında eğitimde farklılıkların olmasına rağmen, Kanada’daki her eyaletin lise diplomasi Kanada’nın her eyaletindeki üniversiteler için geçerlidir. Genelde Kanada’nın eğitim sistemi dünyanın en iyilerinden birisi olarak kabul görür. Kalite ucuz değildir. Kanada’da ortaöğretimde öğrenci başına ülkemizde harcananın dört misli harcanır.
Peki eyaletler arasındaki farkları nasıl ölçebiliriz? Bir yöntem PISA skorlarına bakmak olabilir. Sonuçlarını bildiğimiz son sınav olan 2022 PISA sınavının eyalet bazında sonuçları aşağıdadır. (Sekizinci sınıf öğrencilerinin girdiği bir sınavı lise sistemleri arasındaki farklılıkların ölçülmesi için kullanmanın sorunlu olduğunun farkındayız, fakat eyaletler arası kıyas için başka verilere ulaşmak pek mümkün değil.)
Resim oldukça net. 4 eyalet Kanada ortalamasının üzerinde, 6 eyalet ise ortalamanın altında. En tepede açık ara ile (kızlarımın da lise ve üniversite okudukları) Alberta eyaleti var. Ondan sonra 3 eyalet birbirlerine çok yakınlar: Quebec, British Columbia ve Ontario. Bu üçünden sonra büyük (18 puanlık) bir aralık var.
Önemli bir nokta: ortalamanın altında olan eyaletler nüfus ve öğrenci sayısı sıralamasında da en aşağılarda olan eyaletler. Buradan çıkarılabilecek olası bir hipotez, eğitimin belirli bir seviyenin üzerinde olabilmesi için eyaletin (ve ekonomisinin) belirli bir büyüklükte olması gerektiği olabilir.
(Karşılaştırma yapmak isteyenler için Türkiye’nin de PİSA skorlarını verelim: 453, 456 ve 476 ile ortalamamız 461.7. Yani en başarısız Kanada eyaletinin bile 11.7 puan altında.)
Farklı sistemler, benzer kalite
Eyalet lise sistemleri arasında önemli farklar vardır. Burada sadece en iyi bildiğim iki eyaleti kıyaslayacağım: Alberta ile Ontario. Alberta’da lise 3 yıl iken Ontario’da 4 yıldır. Alberta’da mezun olabilmek için 20 ders yeterli olabilirken, Ontario’da 30 ders gereklidir. Alberta’da eğitim sınav ağırlıklıdır. Hatta merkezi bir lise bitirme sınavı verilir. Öte yandan Ontario’da eğitimde ağırlık dönem içi ödevler ve projelerdedir. İki sistemde de dört temel alanda zorunlu dersler vardır: İngilizce (edebiyat), matematik, fen ve sosyal. İki sistem de esnektir (derslerin %30-%40 seçmeli) ve farklı hedefleri olan öğrencilere hizmet edebilir. Örneğin Alberta’da Matematik 3 farklı seviyede verilir; fen ve mühendislik okumak isteyenler birinci seviye dersleri alır, sosyal bilimler okuyacaklar için ikinci seviye yeterlidir, mesleki eğitime yönelecekler ise üçüncü seviye dersleri alırlar. Ontario’da ise tüm alanlarda dersler üniversiteye gidecekler için farklı, koleje gidecekler için farklı, yükseköğretime devam etmeyecekler için de farklı seviyelerde verilir.
Eyaletler arası farklılıklardan söz ederken Fransızca konuşulan Quebec’ten de bahsetmek gerek. PISA’da en başarılı ikinci eyalet olan Quebec’de lise öğrencilerinin %90’i Fransızca eğitim görürler. Diğer eyaletlerden farklı olarak Quebec’te lise 5 yıldır (7. sınıf – 11. sınıf) ve liseden sonra üniversiteyi hedefleyen öğrenciler 2 yıl daha (CEGEP adi verilen bir programda) okurlar. Özetle, lise müfredatı açısından Kanada’yı tek bir ülke olarak değerlendirmek yanlıştır; eyaletlerin müfredatlarının detaylarına bakmak gerekir.
Kanada içi başvurularda hangi eyaletin diplomasi ile başvurduğunuzun fazla bir önemi yoktur. Eğitim sistemleri farklı da olsa her eyalet, her eyaletin diplomasını kabul eder. Fakat Kanada dışı başvurularda, eğitim kalitesinin yanında büyüklük ve öğrenci sayıları nedeniyle dünyadaki tüm üniversitelerin en yakından tanıdığı eyalet diplomasının açık ara ile Ontario diplomasi olduğunu belirtmek isterim.
Kanada’da devlet liselerinde eğitim Kanada vatandaşları için ücretsizdir. Yabancı öğrenciler ise 12,000 ile 17,000 dolar arasında değişen bir ücret ile Kanada’da devlet lisesi eğitimi alabilirler (özel okullar daha pahalıdır). Tabii bunun üzerine genellikle yatılı olmak veya bir aile yanında kalmak için yılda 12,000-15,000 dolar daha eklemek gereklidir.
Şu anda Türkiye’de birden fazla Kanada eyaletinin diplomasını uzaktan veya yüz yüze eğitim ile veren kurumlar bulunmaktadır. Yurt dışı üniversite başvuruları için hangi eyaletin diplomasını seçeceğiniz konusunda kendi ev ödevinizi yapmanız gerekir. Başka eyaletler hakkında konuşamam fakat ilk 3 yıl mezunlarımızın Ontario lise diplomasi ile sorunsuz olarak farklı ülkelerdeki üniversitelere yerleştiğini söyleyebilirim. Tercih ailelerindir.